Historia · Ludzie gór · TOPR / GOPR
Taternik, alpinista i ratownik górski. Żołnierz spod Tobruku i Monte Cassino, kierownik TOPR i założyciel GOPR – człowiek gór w każdym calu.
Tadeusz Aleksander Pawłowski, ps. Pstruś, był jedną z najwybitniejszych postaci polskiej kultury górskiej XX wieku. Taternik wytyczający nowe drogi w przedwojennych Tatrach i Afryce, żołnierz spod Tobruku i Monte Cassino, a po powrocie do kraju – twórca zrębów nowoczesnego ratownictwa górskiego w Polsce. Przez całe życie łączył umiejętności górskie z fachowością organizacyjną i koleżeńskością.
Tadeusz Pawłowski urodził się 22 listopada 1910 roku w Warszawie. Po trzeciej klasie gimnazjum humanistycznego przeprowadził się z rodzicami do Lwowa, gdzie uczęszczał do czwartej i piątej klasy Państwowego Gimnazjum nr 11. Po śmierci ojca Maksymiliana matka Jadwiga z domu Sieme przyjechała do Zakopanego i podjęła pracę w pensjonacie „Irusia”. Tadeusz uczęszczał wówczas do zakopiańskiego gimnazjum „Liliana”, gdzie w 1930 roku otrzymał świadectwo dojrzałości.
Po maturze podjął studia na Uniwersytecie Warszawskim, lecz z powodu trudnych warunków materialnych — utrzymywał się wyłącznie z korepetycji — przeniósł się do Krakowa. W 1933 roku otrzymał stypendium w wysokości stu złotych miesięcznie, co umożliwiło mu dokończenie nauki. W 1938 roku uzyskał dyplom magistra chemii.
W dniu wybuchu wojny ożenił się z Janiną Klimińską. Z tego małżeństwa urodził się syn Marek Pawłowski — późniejszy wieloletni kierownik schroniska PTTK w Roztoce. Drugie małżeństwo zawarł z Ireną z domu Sawicką, z którą miał córkę Annę (Anna Wende-Surmiak, dyrektor Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem).
Miał siostrę Adę Kopczyńską, która zginęła tragicznie w Dolinie Cichej podczas próby przejścia przez Tatry na Węgry wiosną 1940 roku — razem z Włodzimierzem Gosławskim. Ich zwłoki odnalazł później kurier Józef Krzeptowski, powracający z Węgier do Zakopanego. Tadeusz Pawłowski spoczął na Starym Cmentarzu na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem, gdzie odpoczywają najznamienitsi ludzie gór.
Turystykę górską uprawiał od najmłodszych lat, a taternictwo — od 1926 roku. W zakopiańskiej „Lilianie” do tej samej klasy uczęszczali Stanisław Motyka i Jan Gnojek, a klasę niżej — Jan Sawicki. To z nimi wyruszał na pierwsze wspinaczki. W czasie studiów jeździł w Tatry z Zofią Radwańską-Kuleszyną, Bronisławem Czechem, Bolesławem Kwasnickim, Tadeuszem Bernadzikiewiczem i innymi legendami polskiego taternictwa.
W latach 1929–1939 należał do absolutnej czołówki polskich taterników. Przeszedł ponad 150 skalnych dróg w Tatrach, w tym wszystkie nadzwyczaj trudne. Dokonał też szeregu nowych pierwszych przejść:
| Rok | Droga / pierwsze przejście |
|---|---|
| 1930 | Północna ściana Lodowego Zwornika |
| 1930 | Północno-wschodnia ściana Pośredniego Gierlachu |
| 1932 | Prawy filar wschodniej ściany Rysów |
| 1936 | Środkowa część południowej ściany Małego Lodowego Szczytu |
| 1937 (zim.) | Pośrednia Śnieżna Turnia od strony przełęczy Ścienki (II przejście zimowe) |
| 1937 (zim.) | Północno-wschodnia grań Krywania (II przejście zimowe) |
Dzięki osiągnięciom wspinaczkowym dwukrotnie uczestniczył w obozach Klubu Wysokogórskiego PTT w Alpach (1937–1938). Razem z Kuleszyną i Janem Staszelem przetrawersowali Mont Blanc, a następnie weszli na Aiguille Verte.
W grudniu 1938 roku wyjechał z polską wyprawą do Afryki Centralnej w góry Ruwenzori. Razem z Bernadzikiewiczem zdobyli szczyty: Bakogo, Jolandy, Vittorio Emanuele, Margaritę (5119 m — najwyższy szczyt masywu) i Mangaharę. Nową drogą wszedł na Albert oraz na dziewiczy szczyt Okusoma (ok. 4500 m). Samotnie dotarł na Kilimandżaro do wysokości 5600 m. Po powrocie planował wyprawę himalajską — uniemożliwiła mu to II wojna światowa.
W lecie 1939 roku, po Stanisławie Motyce, objął funkcję instruktora i kierownika Szkoły Taternictwa Klubu Wysokogórskiego na Hali Gąsienicowej.
Od wybuchu II wojny aż do lutego 1940 roku prowadził wraz z Włodzimierzem Gosławskim schronisko w Roztoce — punkt przerzutowy dla Polaków uchodzących przez Tatry na Węgry. W marcu 1940 roku obaj zaczęli się ukrywać, ścigani przez Gestapo. Gosławski wraz z siostrą Tadeusza, Adą Kopczyńską, podjął próbę przejścia Tatr — oboje zginęli z wyczerpania na stokach Doliny Cichej.
Tadeusz razem z taternikiem Jerzym Włoczkowskim przeszedł granicę w kwietniu 1940 roku przez Zawrat, Gładką Przełęcz, Zawory i Tatry Niżne na Węgry. Stamtąd przez Jugosławię, Turcję i Palestynę dotarł do Armii Polskiej na Bliskim Wschodzie.
Walczył pod Tobrukiem — na wzgórzu 209 El Medor, gdzie został dwukrotnie ranny. Za udział w walce otrzymał Krzyż Walecznych.
W Palestynie ukończył podchorążówkę. W 1942 roku spotkał taternika Ludwika Januszewicza, z którym służył przez dwa lata w tym samym plutonie moździerzy 3. Dywizji Strzelców Karpackich. Gdy dywizja przechodziła szkolenie w Iraku, razem zorganizowali dwa obozy wysokogórskie w górach Zagros. W lipcu 1943 roku weszli na dziesięć szczytów trzytysięcznych, w tym na najwyższy — Halewar (3725 m).
W 1944 roku Pawłowski otrzymał awans na podporucznika i objął dowodzenie plutonem moździerzy. Kampanię włoską przeszedł pod Monte Cassino (wzgórze 539), Loreto i Ankoną. Po zakończeniu wojny zdemobilizował się w Anglii i w maju 1947 roku powrócił do kraju.
Nawet w czasie służby wojskowej nie porzucał gór — wspinał się w Libanie (1942), górach Zagros / Kurdystanie (1943), Apeninach (1945) i Alpach (1946).
Już w okresie międzywojennym uczestniczył w wyprawach ratunkowych organizowanych przez Józefa Oppenheima. Przysięgę ratowniczą złożył dopiero w czerwcu 1947 roku. Po dwóch miesiącach objął stanowisko kierownika TOPR — piastował je do 1954 roku.
Szczególnie głośne były akcje ratunkowe: po Andrzeju Nunbergu i Jerzym Woźniaku na Rumanowym Szczycie, po Tadeuszu Strumille i Henryku Czarnockim, którzy zginęli w lawinie, oraz po pięciu osobach zasypanych lawiną w 1956 roku w Goryczkowej.
W 1952 roku był jednym z głównych twórców Górskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (GOPR). Przez pięć kadencji (do 1958 roku) był jego pierwszym kierownikiem, a do 1968 roku — wiceprezesem lub sekretarzem. W tamtych latach reprezentował GOPR na walnych zgromadzeniach IKAR.
Stopnie instruktorskie: instruktor ratownictwa (1952), starszy instruktor ratownictwa (1960), starszy instruktor ratownictwa wysokogórskiego (1976). Na emeryturze założył Klub Seniora GOPR i był jego pierwszym prezesem. W 1972 roku nadano mu godność członka honorowego GOPR.
Od 1949 roku — przewodnik tatrzański I klasy. W 1951 roku stanął na czele tymczasowej komisji przewodnickiej PTTK, a gdy powstało Koło Przewodników Tatrzańskich w Zakopanem, został wiceprzewodniczącym pierwszego zarządu. W latach 1963–1966 prowadził schronisko na Ornaku. Aktywność wspinaczkową kontynuował do późnego wieku — m.in.: Kaukaz Centralny (1965), Turcja z wejściem na Ararat (1969), Sierra Nevada (1977), Alpy Julijskie i Dolomity (1980).
Od 1932 roku regularnie publikował artykuły taternickie, alpinistyczne i ratownicze w „Taterniku”, „Wierchach”, „Turystyce” i innych pismach. Był jednym z trzech anonimowych autorów satyrycznego „Tatapiernika” (1932).
Razem z Zofią Radwańską-Kuleszyną wydał Skalne drogi w Tatrach Wysokich (Warszawa, 1938) — suplement do przewodnika Chmielowskiego i Świerza. Jest też współautorem zbiorowej książki Sygnały z gór (Warszawa 1973), wydanej z okazji 60-lecia ratownictwa tatrzańskiego. W 1974 roku „Życie Warszawy” opublikowało wywiad autorstwa Michała Jagiełły pt. „Człowiek gór, Tadeusz Pawłowski”.
W sobotę 30 maja 2026 roku — w 34. rocznicę śmierci — przy Kaplicy na Wiktorówkach w Tatrach odbyła się uroczysta ceremonia odsłonięcia tablicy pamiątkowej. Po mszy świętej o godzinie 12 starszy ratownik TOPR odczytał zebranym pełną biografię patrona uroczystości.
Jak zaznaczono w słowie wstępnym: pogrzeb w 1992 roku był skromny — zaledwie dwa lata po upadku komunizmu nie można było otwarcie uczcić jego zasług jako żołnierza Armii Andersa. Uroczystość w 2026 roku wypełniła tę historyczną lukę i oddała Tadeuszowi Pawłowskiemu należny mu hołd.
Zaproszenie na uroczystość zostało opublikowane na profilu Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego.
Biografię podczas uroczystości na Wiktorówkach odczytał Apoloniusz Rajwa (ps. „Poldek”) — ratownik TOPR, przewodnik tatrzański I klasy i wysokogórski IVBV/UIAGM, meteorolog, publicysta i wieloletni kronikarz zakopiańskiego środowiska górskiego. Odznaczony m.in. Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz włoską nagrodą Targa d’Argento (Solidarność Alpejska, 2015).
Relacja na Facebooku
Nagranie na YouTube
Tadeusz Aleksander Pawłowski (1910–1992) był wybitnym taternikiem i alpinistą, żołnierzem Armii Andersa walczącym pod Tobrukiem i Monte Cassino, wieloletnim kierownikiem TOPR (1947–1954) oraz jednym z głównych twórców i pierwszym kierownikiem GOPR.
Spoczywa na Starym Cmentarzu na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem, gdzie pochowani są najznamienitsi ludzie gór.
Jako kierownik TOPR poprowadził 114 wypraw ratunkowych, a jako kierownik GOPR 91 (łącznie 205 akcji). W 1952 roku współtworzył GOPR i był jego pierwszym kierownikiem przez pięć kadencji, a w 1972 roku otrzymał godność członka honorowego GOPR.
Tablicę pamiątkową odsłonięto 30 maja 2026 roku przy Kaplicy na Wiktorówkach, w 34. rocznicę śmierci. Biografię odczytał ratownik TOPR Apoloniusz Rajwa.
Poza Tatrami, gdzie przeszedł ponad 150 dróg, wspinał się w Alpach, afrykańskich górach Ruwenzori (zdobył m.in. Margaritę 5119 m) i na Kilimandżaro, a także w górach Zagros, na Kaukazie, w Sierra Nevada i Dolomitach.
Biogram opracowany na podstawie:
Wielka Encyklopedia Tatrzańska (z-ne.pl) · Wikipedia PL · ratownictwogorskie.eu · SKI Magazyn · 24tp.pl · E. Moskała, Schronisko PTTK im. Wincentego Pola w Roztoce · wspomnienia Janiny Pawłowskiej · Apoloniusz Rajwa — odczyt biograficzny, Wiktorówki, 30 V 2026 · M. Jagiełło, „Człowiek gór” (Życie Warszawy 1974) · A. Puškáš, „Tatry” nr 1/1993 · Sygnały z gór (Warszawa 1973).
