Droga na Bystre: historia naszej ulicy

Nasza willa stoi pod adresem Droga na Bystre 1. Kto jedzie od ronda Jana Pawła II, przejeżdża most nad potokiem Bystra i nasz dom jest pierwszym zaraz za nim. Ulica ma niespełna pół kilometra, ale mieści w sobie spory kawał historii Zakopanego: dawną drogę, którą wożono żelazo z Kuźnic, potok, który przez dziesięciolecia zalewał wieś, wielką regulację z przełomu XIX i XX wieku i powódź z 1934 roku, kiedy w Tatrach spadło najwięcej deszczu w ówczesnej historii pomiarów w Polsce. Poniżej zebraliśmy to, co udało się ustalić w dokumentach miasta, archiwach i opracowaniach historyków. Źródła są na końcu wpisu.

Oś czasu Drogi na Bystre

• 1779–1782Na mapie Miega widać drogę zbudowaną dla hutnictwa: z dzisiejszych Kuźnic przez Bystre w stronę Nowego Targu.
• 1807–1869Huta w Kuźnicach należy do rodziny Homolacsów. W połowie XIX wieku to największy taki zakład w Galicji.
• 1824Emanuel Homolacs kupuje dobra zakopiańskie. Starą drogę przez Bystre zastępuje nowa, trasą dzisiejszej al. Przewodników Tatrzańskich i ul. Chałubińskiego.
• 1888Władysław hr. Zamoyski kupuje na licytacji dobra zakopiańskie razem z Kuźnicami.
• 1899–1902Regulacja potoku Bystra pod kierunkiem inż. Kazimierza Kostańskiego.
• ok. 1900–1925Powstaje willa „Storczyk” przy Drodze na Bystre 1.
• 1904–1908Budowa wodociągu. Rury biegną m.in. wzdłuż drogi z Kuźnic na Bystre.
• 1913Willa „Krzesanica” (nr 7a) według projektu Z. Ostafina.
• 1924Kamienica „Kozakówka” (nr 5).
• 16 lipca 1934255 mm deszczu na Hali Gąsienicowej w ciągu doby. Bystra niszczy domy na Kamieńcu i przy ul. Sienkiewicza.
• lata 90.Dom pod numerem 1 kupuje nasza rodzina.
• 2006Rondo na początku ulicy dostaje imię Jana Pawła II.
• 2020Rondo na końcu ulicy dostaje imię św. Brata Alberta.

Skąd nazwa i dokąd prowadzi ulica

Droga na Bystre zaczyna się na rondzie Jana Pawła II, dawniej zwanym Rondem Kuźnickim, na wysokości ok. 900 m n.p.m. Stamtąd al. Przewodników Tatrzańskich prowadzi do Kuźnic, ul. Chałubińskiego do centrum, a ul. Czecha pod Wielką Krokiew. Ulica kończy się na rondzie św. Brata Alberta, gdzie zbiegają się Droga do Olczy, Droga Oswalda Balzera (w stronę Morskiego Oka), ul. Karłowicza i Droga na Antałówkę. Po drodze przecina potok Bystra i Bulwary Słowackiego. Według Wikipedii ma 486 m długości.

Nazwa jest opisowa, jak nazwy wielu zakopiańskich ulic: Droga do Olczy, Droga na Koziniec, Droga na Antałówkę, Droga do Białego. Mówi po prostu, dokąd się idzie: na Bystre, czyli do części Zakopanego u stóp Nosala, przy drodze do Jaszczurówki. Nazwy Bystre i Bystra mają wspólny rdzeń: „bystry”, czyli szybki, rwący. Droga istniała już w XIX wieku jako część traktu pasterskiego na Bystre. Dziś razem z ul. Czecha (dawną Drogą pod Reglami) i Drogą Oswalda Balzera tworzy ciąg, który oddziela zabudowę miasta od lasów reglowych.

Oba ronda dostały imiona niedawno. Rondo Kuźnickie nazwano imieniem Jana Pawła II w 2006 roku, dla upamiętnienia jego wizyt pod Tatrami. Rondo na drugim końcu ulicy Rada Miasta nazwała imieniem św. Brata Alberta 30 lipca 2020 roku, na wniosek przełożonego pustelni Braci Albertynów na Kalatówkach. Brat Albert, czyli Adam Chmielowski (1845–1916), założył pustelnię przy drodze na Kalatówki.

Droga Hamerska: żelazo z Kuźnic przez Bystre

Zanim Zakopane stało się uzdrowiskiem, żyło z hutnictwa. W Kuźnicach, w Dolinie Bystrej, od XVIII wieku działały hamry, czyli huta i kuźnie żelaza. W połowie XIX wieku zakład rodziny Homolacsów był największym tego typu w Galicji: wytapiał ok. 500 ton surówki rocznie i zatrudniał ponad 120 osób. Wielki piec wygaszono w 1875 roku, a w 1888 roku zadłużony majątek kupił na licytacji Władysław hr. Zamoyski, który zlikwidował zakład.

Historyk Roman Marcinek w opracowaniu przygotowanym dla miasta (2016) opisuje, że już na mapie Miega z lat 1779–1782 widać drogę zbudowaną na potrzeby hutnictwa, prowadzącą z dzisiejszych Kuźnic przez Bystre w stronę Nowego Targu. Nazywano ją Drogą Hamerską, później także Homolacką, i biegła z Kuźnic przez Bystre, Antałówkę i Ustup. Po 1824 roku, gdy dobra zakopiańskie kupił Emanuel Homolacs, zastąpiła ją nowa trasa: dzisiejsza al. Przewodników Tatrzańskich, ul. Chałubińskiego i Jagiellońska. Stara droga przez Bystre stała się drogą drugorzędną. Na mapie katastralnej z 1846 roku biegnie od Ustupu przez Bystre i dalej śladem dzisiejszej ul. Karłowicza do Kuźnic.

Ta sama okolica pojawia się w jednej z najważniejszych inwestycji ówczesnego Zakopanego. W projekcie wodociągu zatwierdzonym w listopadzie 1904 roku rury miały biec m.in. wzdłuż drogi z Kuźnic na Bystre i dalej na Bystrem wzdłuż drogi do Jaszczurówki. Budowa ruszyła w kwietniu 1905 roku, a wodociąg oficjalnie przejęła gmina 21–22 października 1908 roku.

Potok Bystra: piękny, ale groźny

Bystra ma 9,14 km długości. Wypływa z Wywierzyska Bystrej na wysokości 1175 m, płynie przez Kuźnice, pod mostem przy naszym domu i dalej przez miasto, m.in. wzdłuż ul. Sienkiewicza, a na Kamieńcu, na wysokości 802 m, łączy się z Cichą Wodą i razem tworzą Zakopiankę. Na nieco ponad 9 km opada więc o ok. 370 m, a to oznacza szybki, gwałtowny nurt.

W drugiej połowie XIX wieku Bystra często wychodziła z brzegów. Jedną z przyczyn była wycinka lasów dolnoreglowych na potrzeby huty w Kuźnicach. Rabunkowa gospodarka leśna zmieniła regiel dolny z lasu mieszanego w niemal czyste świerczyny, a gleba na odsłoniętych zboczach przestała zatrzymywać wodę. Potok przy każdej większej ulewie niósł masy kamieni i żwiru i co chwila zmieniał koryto.

Regulacja Bystrej 1899–1902

Od pierwszego pomysłu do łopaty minęło dziewięć lat:

Regulacja była pierwszym krokiem planu, który miał uporządkować żywiołowo rosnące Zakopane. Pierwszy projekt regulacji miasta przygotował w latach 1899–1901 inż. Kazimierz Engel, a jego realizację zaczęto właśnie od Bystrej i wytyczenia wzdłuż niej ul. Nad Wodą, dzisiejszej ul. Sienkiewicza.

Powstał system kamiennych tam, stopni i umocnień koryta. Największy element to tama w Kuźnicach z lat 1900–1901: ok. 100 m długości, z bloków skalnych, pomyślana jako zapora przeciwrumoszowa, czyli taka, która zatrzymuje kamienie niesione przez wodę. Z jej zbiornika wypływa sztuczny Foluszowy Potok. Tama regulacyjna i obiekty hydrotechniczne na Bystrej są dziś w gminnej ewidencji zabytków. Koryto Bystrej przy naszym domu widać na zdjęciu z drona na górze wpisu.

Powódź 1934: woda silniejsza niż kamień

Od 13 do 17 lipca 1934 roku nad Małopolską padało niemal bez przerwy. 16 lipca na Hali Gąsienicowej spadło 255 mm deszczu w ciągu jednej doby, najwięcej w ówczesnej historii pomiarów w Polsce. Ten rekord padł dopiero 30 czerwca 1973 roku, gdy w tym samym miejscu spadło 300 mm. Ulewa objęła całe Tatry, więc wezbrały też potoki płynące przez Zakopane: Bystra i Cicha Woda.

Zdjęcia z Narodowego Archiwum Cyfrowego zrobione 16 lipca 1934 roku pokazują zniszczone domy na Kamieńcu i przy ul. Sienkiewicza, czyli dokładnie wzdłuż uregulowanej trzy dekady wcześniej Bystrej, oraz mieszkańców przyglądających się wezbranej wodzie. Cicha Woda zerwała wtedy kilka mostów i zalała elektrownię, więc miasto zostało bez prądu.

Profil @stare.zakopane, powołując się na ówczesną prasę, pisze, że uregulowane koryto zostało w wielu miejscach rozerwane, a potok znów płynął przez Zakopane niemal jak dziki ciek. Najpoważniejsze zniszczenia były w rejonie Bystrego, mostów i ul. Sienkiewicza, a uszkodzenia umocnień sięgały od Kuźnic aż po ujście Bystrej na Kamieńcu. Ówczesna prasa zwracała uwagę, że sama regulacja nie wystarczy i że las na stokach działa jak naturalna gąbka, która zatrzymuje część deszczu.

Skala powodzi w całej Polsce:

Powódź przyspieszyła budowę zbiorników, które miały chronić przed kolejną falą: w Porąbce na Sole (1936) i w Rożnowie na Dunajcu (1941).

Regulacja Bystrej na starych zdjęciach Powódź 1934 na starych zdjęciach

Zabytkowe domy przy Drodze na Bystre

Gminna Ewidencja Zabytków Miasta Zakopane z 2021 roku wymienia przy naszej ulicy jedenaście budynków. Osiem z nich powstało w pierwszej połowie XX wieku:

Niedaleko, przy Drodze na Koziniec 1, ok. 270 m w linii prostej od nas, stoi willa „Pod Jedlami”, jeden z najsłynniejszych domów w stylu zakopiańskim. Zaprojektował ją Stanisław Witkiewicz w 1897 roku dla Jana Gwalberta Pawlikowskiego. W przeciwieństwie do domów przy naszej ulicy jest wpisana do wojewódzkiego rejestru zabytków.

Nasz dom: Droga na Bystre 1

Willa „Storczyk” figuruje w Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Zakopane pod pozycją 313, z datowaniem „ok. 1. ćwierć XX w.”. Powstała więc mniej więcej w latach 1900–1925, w czasach, gdy Bystra dopiero co dostała kamienne koryto, a Zakopane rosło jako modne uzdrowisko. Stoi tuż za mostem, zaraz obok koryta potoku, na skraju świerkowego lasu.

Dom kupiła nasza rodzina w pierwszej połowie lat 90. Kto go zbudował i jak żyło się w nim przez pierwsze kilkadziesiąt lat, tego jeszcze nie wiemy. Jeśli znasz wcześniejszą historię willi przy Drodze na Bystre 1 albo masz jej stare zdjęcia, napisz do nas. Chętnie dopiszemy ją do tego wpisu.

Dziś przyjmujemy tu gości. Przystanek autobusowy jest 30 m od domu, a autobus dowozi wprost pod kolejkę na Kasprowy Wierch w Kuźnicach, czyli dokładnie tam, skąd kiedyś wyjeżdżały wozy z żelazem.

Pytania i odpowiedzi

Najczęstsze pytania o Drogę na Bystre

Skąd wzięła się nazwa Droga na Bystre?

Nazwa mówi, dokąd prowadzi ulica: na Bystre, czyli do części Zakopanego u stóp Nosala, przy drodze do Jaszczurówki. Tak samo nazwano Drogę do Olczy czy Drogę na Koziniec. Droga istniała już w XIX wieku jako część traktu pasterskiego.

Kiedy uregulowano potok Bystra?

W latach 1899–1902. Projekt zgłosił w 1890 roku dr Wenanty Piasecki, prace ruszyły wiosną 1899 roku dzięki Władysławowi hr. Zamoyskiemu, a kierował nimi inż. Kazimierz Kostański.

Co się stało w Zakopanem podczas powodzi w lipcu 1934?

16 lipca na Hali Gąsienicowej spadło 255 mm deszczu w ciągu doby, najwięcej w ówczesnej historii pomiarów w Polsce (rekord pobiło dopiero 300 mm z 30 czerwca 1973). Bystra zniszczyła domy na Kamieńcu i przy ul. Sienkiewicza i w wielu miejscach rozerwała uregulowane koryto.

Czy Willa Storczyk jest zabytkiem?

Jest w Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Zakopane (poz. 313), z datowaniem na ok. 1. ćwierć XX wieku. To lista prowadzona przez miasto, a nie rejestr wojewódzkiego konserwatora. Nasza rodzina kupiła dom w pierwszej połowie lat 90.

Gdzie zobaczyć zabytkową tamę na Bystrej?

W Kuźnicach, u wylotu Doliny Bystrej. Tama ma ok. 100 m długości i powstała w latach 1900–1901 z bloków skalnych.

← Wróć do bloga