storczykzakopane.pl
English Magyar

Historia · Zakopane 1918

Rzeczpospolita Zakopiańska: wolna Polska pod Giewontem

13 października 1918 roku, cztery tygodnie przed 11 listopada, Zakopane samo uznało się za część wolnej Polski. Jak to wyglądało i gdzie zobaczyć te miejsca dziś.

Opublikowano 11 listopada 2026 · 10 min czytania

Pomnik Grunwaldzki w Zakopanem: granitowa kolumna z popiersiem króla Władysława Jagiełły, u podstawy brązowy mały góral, wokół świerki i kwiaty
Pomnik Grunwaldzki na placu Niepodległości, wrzesień 2021. Pod nim 2 listopada 1918 roku przysięgało polskie wojsko. Fot. Kapitel, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0, zdjęcie zmniejszone

Jesienią 1918 roku Austro-Węgry rozpadały się, a w Zakopanem nikt nie czekał na rozkazy z Wiednia ani z Krakowa. Mieszkańcy sami zwołali zebranie, wybrali własną władzę, rozbroili austriacki garnizon i przez kilka tygodni rządzili miastem na własną rękę. Ten krótki czas nazywa się dziś Rzecząpospolitą Zakopiańską. Krótko: 13 października 1918 roku zakopiańczycy uznali się za obywateli wolnej Polski i powołali Organizację Narodową ze Stefanem Żeromskim na czele. 31 października rozbroili Austriaków, 1 listopada władzę objęła Rada Narodowa, a 16 listopada Zakopane weszło w skład odradzającej się Rzeczypospolitej. Poniżej kalendarium, ludzie i miejsca, które można zobaczyć na spacerze.

🇵🇱 Rzeczpospolita Zakopiańska w skrócie. 13 października 1918: zebranie obywatelskie i rezolucja za niepodległą Polską. 31 października: rozbrojenie austriackiej warty bez jednego wystrzału. 1 listopada: Rada Narodowa, przewodniczący Stefan Żeromski. 2 listopada: przysięga wojska pod Pomnikiem Grunwaldzkim. 16 listopada: koniec, władzę przejmują organy państwa polskiego. Razem nieco ponad miesiąc.

Zakopane jesienią 1918 roku

Zakopane było wtedy dużą wsią w austriackiej Galicji, a zarazem najmodniejszym uzdrowiskiem i letniskiem polskich ziem. Przez całą I wojnę światową mieszkali tu pisarze, malarze, politycy i legioniści na urlopach zdrowotnych. Pod Giewontem spędził całą wojnę Stefan Żeromski, wtedy już najsłynniejszy polski pisarz, ceniony także przez górali.

Na początku października 1918 roku było jasne, że monarchia Habsburgów nie przetrwa. 7 października Rada Regencyjna w Warszawie ogłosiła niepodległość Polski, ale w Galicji wciąż rządzili austriaccy urzędnicy, a na ulicach stali austriaccy żandarmi. W Zakopanem postanowiono nie czekać.

Portret Stefana Żeromskiego, czarno-białe zdjęcie: mężczyzna z bródką i wąsami, w ciemnym surducie
Stefan Żeromski około 1915 roku, gdy mieszkał w Zakopanem. Fot. autor nieznany, Wikimedia Commons, domena publiczna, zdjęcie zmniejszone

13 października 1918: zebranie i rezolucja

Naczelnik gminy Wincenty Regieć, nie pytając austriackich władz o zgodę, zwołał na niedzielę 13 października zebranie obywatelskie. Zawiadamiał o nim kartkami. Źródła różnią się w szczegółach: historyk Muzeum Tatrzańskiego Lesław Dall pisze o około 200 osobach w sali Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” przy Rynku, a inne opracowania o blisko 500 osobach zebranych pod Pomnikiem Grunwaldzkim. Oba miejsca dzieli kilkadziesiąt metrów.

Adwokat Józef Diehl odczytał rezolucję, którą zebrani przyjęli. Opowiedzieli się w niej za niepodległą i zjednoczoną Polską, uznali Komitet Narodowy Polski w Paryżu za reprezentację narodu i zażądali przyłączenia do Polski Spisza i Orawy. Uznali się tym samym za obywateli wolnej Polski, choć formalnie wciąż byli poddanymi cesarza.

Na zebraniu powołano Organizację Narodową z 32-osobowym zarządem. Przewodniczącym został Stefan Żeromski, jego zastępcami Franciszek Pawlica, major Mariusz Zaruski i Wincenty Szymborski, a sekretarzem Medard Kozłowski. Żeromski wspominał później, że powierzono mu „niemal dyktaturę nad Zakopanem i przyległymi dolinkami”.

Dwa dni później posłowie polscy w parlamencie w Wiedniu oświadczyli, że uważają się za przedstawicieli niepodległej Polski, a 28 października w Krakowie powstała Polska Komisja Likwidacyjna, która miała przejąć Galicję od Austrii.

31 października: rozbrojenie bez jednego wystrzału

W południe 31 października 1918 roku Komitet Oficerski pod dowództwem kapitana Mariana Bolesławowicza rozbroił austriacki oddział wartowniczy w Zakopanem. Polscy oficerowie i legioniści zajęli wartownię oraz magazyn broni i amunicji, potem rozbroili żandarmerię i przejęli pocztę oraz dworzec kolejowy. Obyło się bez walki. Żołnierze podporządkowali się Organizacji Narodowej, a Zakopane od tego dnia nie podlegało już władzy zaborcy.

Plac Niepodległości w Zakopanem latem: po lewej Pomnik Grunwaldzki wśród świerków, w głębi kamienice przy ulicy Galicy, po prawej biały budynek i szerokie schody
Plac Niepodległości, dawny zakopiański Rynek, sierpień 2024. Po lewej Pomnik Grunwaldzki, w głębi ulica Galicy. Fot. Cybularny, Wikimedia Commons, licencja CC0, zdjęcie zmniejszone

1–16 listopada: Rada Narodowa i przysięga pod pomnikiem

1 listopada, w dzień Wszystkich Świętych, Organizacja Narodowa rozszerzona o przedstawicieli lewicy, między innymi PPS, przekształciła się w Radę Narodową. Przewodniczył jej Żeromski, nazywany odtąd prezydentem Rzeczypospolitej Zakopiańskiej, choć takiego urzędu formalnie nie było. Rada uznała zarząd Organizacji Narodowej za tymczasową władzę wykonawczą w mieście.

Następnego dnia, 2 listopada, w Zaduszki, na zakopiańskim Rynku pod pomnikiem króla Władysława Jagiełły wojsko złożyło publiczną przysięgę na wierność Polsce. Odbierał ją Żeromski. Żołnierze stali w szeregu jeszcze w austriackich mundurach, bo innych nie było.

11 listopada w Warszawie władzę wojskową objął Józef Piłsudski. Pięć dni później, 16 listopada 1918 roku, Rada Narodowa w Zakopanem rozwiązała się, a władzę przejęły organy odradzającego się państwa polskiego. Rzeczpospolita Zakopiańska nie była nigdy próbą oderwania się od Polski. Była polską władzą na miejscu w tych kilku tygodniach, gdy stara władza już upadła, a nowa jeszcze nie dotarła pod Tatry.

Kalendarium Rzeczypospolitej Zakopiańskiej

DataCo się stało
7 października 1918Rada Regencyjna w Warszawie ogłasza niepodległość Polski
13 października 1918zebranie obywatelskie w Zakopanem, rezolucja za niepodległą Polską, powstaje Organizacja Narodowa, przewodniczący Stefan Żeromski
28 października 1918w Krakowie powstaje Polska Komisja Likwidacyjna
31 października 1918, południerozbrojenie austriackiej warty i żandarmerii, zajęcie magazynu broni, poczty i dworca
1 listopada 1918Rada Narodowa z Żeromskim na czele obejmuje władzę
2 listopada 1918przysięga wojska na Rynku pod Pomnikiem Grunwaldzkim
11 listopada 1918Józef Piłsudski obejmuje w Warszawie władzę wojskową
16 listopada 1918Rada Narodowa się rozwiązuje, Zakopane w granicach II Rzeczypospolitej

Ludzie Rzeczypospolitej Zakopiańskiej

Stefan Żeromski

Pisarz, autor „Ludzi bezdomnych” i „Popiołów”. W Zakopanem mieszkał z przerwami od 1903 roku, a w czasie wojny bez przerwy. Przewodniczący Organizacji Narodowej, a potem Rady Narodowej, czyli nieformalny prezydent Rzeczypospolitej Zakopiańskiej. Jego autorytet pogodził w 1918 roku ludzi o bardzo różnych poglądach.

Wincenty Regieć

Naczelnik gminy Zakopane. To on na własną odpowiedzialność, bez zgody austriackich władz, zwołał zebranie 13 października.

Franciszek Pawlica

Prezes Związku Górali i zastępca Żeromskiego. Siedem lat wcześniej był inicjatorem Pomnika Grunwaldzkiego, pod którym w listopadzie 1918 roku przysięgało wojsko.

Mariusz Zaruski

Major, taternik, twórca Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego i zastępca Żeromskiego w Organizacji Narodowej. Zginął w 1941 roku w sowieckim więzieniu w Chersoniu. W Zakopanem ma symboliczny grób na Pęksowym Brzyzku.

Wincenty Szymborski

Zarządca dóbr hrabiego Władysława Zamoyskiego w Zakopanem i trzeci zastępca Żeromskiego. Pięć lat później urodziła mu się córka Wisława, przyszła laureatka Nagrody Nobla.

Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe, które Zaruski założył w 1909 roku, po II wojnie prowadził Tadeusz Pawłowski „Pstruś”. Jego historię opisujemy w osobnym wpisie.

Czy Zakopane naprawdę było pierwsze?

Często czyta się, że Zakopane jako pierwsze miejsce na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej zrzuciło władzę zaborcy. Warto znać szczegóły, bo o pierwszeństwo spiera się kilka miejsc:

Uczciwa odpowiedź brzmi więc: Zakopane było jednym z pierwszych miejsc wolnej Polski, a 13 października to najwcześniejsza data, którą można z nim związać. Nie zmienia to faktu, że niewielka górska miejscowość zrobiła to sama, bez walki i cztery tygodnie przed 11 listopada.

Pocztówka z 1911 roku: Pomnik Grunwaldzki w Zakopanem, kolumna z popiersiem Jagiełły i napisem Pogromcy Krzyżaków lud góralski 1410–1910, na stopniach siedzi mały góral
Pomnik Grunwaldzki na pocztówce wydanej w Zakopanem w 1911 roku, w roku odsłonięcia. Fot. autor nieznany, Wikimedia Commons, domena publiczna, zdjęcie zmniejszone

Gdzie zobaczyć Rzeczpospolitą Zakopiańską dziś

Wszystkie miejsca da się obejść w jedno popołudnie. Odległości liczyliśmy od Willi Storczyk przy Drodze na Bystre 1, czasy pieszo wolnym krokiem.

MiejsceZwiązek z 1918Od Willi Storczyk
Pomnik Grunwaldzki, plac Niepodległościdawny Rynek, przysięga wojska 2 listopada 1918ok. 2,1 km, ok. 28 min pieszo
Budynek Sokoła, ul. Orkana 2według Muzeum Tatrzańskiego tu odbyło się zebranie 13 październikatuż przy placu, ok. 2,1 km
Muzeum Tatrzańskie, Krupówki 10zbiory i opracowania o 1918 roku w Zakopanemok. 2,4 km, ok. 32 min pieszo
Willa Oksza, ul. Zamoyskiego 25galeria Muzeum Tatrzańskiego, wystawa na stulecie Rzeczypospolitej Zakopiańskiejok. 900 m, ok. 12 min pieszo
Cmentarz na Pęksowym Brzyzkusymboliczny grób Mariusza Zaruskiegook. 2,9 km, ok. 38 min pieszo

Pomnik Grunwaldzki i plac Niepodległości

To najważniejsze miejsce Rzeczypospolitej Zakopiańskiej. Granitowa kolumna z brązowym popiersiem króla Władysława Jagiełły stanęła na zakopiańskim Rynku w 1911 roku, na 500-lecie bitwy pod Grunwaldem. Inicjatorem był Franciszek Pawlica, projekt wykonał zakopiański artysta Wojciech Brzega, a granit z Tatr dał hrabia Władysław Zamoyski. Napis na kolumnie brzmi „Pogromcy Krzyżaków lud góralski 1410–1910”, a na stopniach siedzi brązowy mały góral zapatrzony w króla.

Pomnik ma burzliwe losy. W 1925 roku u jego podstawy umieszczono tablicę Nieznanego Żołnierza. W czasie II wojny Niemcy kazali go rozebrać, a jego części przechowali w swoich domach zakopiańscy gazdowie. W czerwcu 1948 roku postawiono go ponownie, ale w kącie parku miejskiego, bo na Rynku stanął pomnik Armii Czerwonej. Na swoje miejsce wrócił dopiero 1 lipca 2013 roku, po remoncie placu Niepodległości. W cokole są dziś trzy kapsuły czasu: z 1911, z 1948 i z 2013 roku.

Budynek Sokoła przy ul. Orkana

Kilkadziesiąt metrów od pomnika stoi gmach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, poświęcony w kwietniu 1909 roku. Dziś działa w nim kino Sokół. Według Lesława Dalla to w sali Sokoła zebrali się 13 października 1918 roku mieszkańcy Zakopanego.

Muzeum Tatrzańskie i Willa Oksza

Gmach Główny Muzeum Tatrzańskiego przy Krupówkach 10 stoi kilka minut spacerem od placu Niepodległości. Na stulecie wydarzeń muzeum przygotowało wystawę „Rzeczpospolita Zakopiańska 1918” w Galerii Sztuki XX wieku w Willi Oksza (31 października 2018 – 28 lutego 2019). Oksza stoi przy ul. Zamoyskiego 25, najbliżej nas ze wszystkich miejsc z tej listy. Aktualne wystawy, godziny i ceny biletów sprawdź na stronie Muzeum Tatrzańskiego przed wyjściem.

Pęksowy Brzyzek

Na Cmentarzu Zasłużonych przy ul. Kościeliskiej jest symboliczny grób Mariusza Zaruskiego. 11 listopada 1997 roku złożono w nim urnę z ziemią z Chersonia, gdzie zginął. Spacer z placu Niepodległości przez Krupówki na Pęksowy Brzyzek zajmuje około 10 minut. Więcej o cmentarzu i okolicy deptaka piszemy we wpisie o Krupówkach.

Jak dojść z Willi Storczyk

Pieszo na plac Niepodległości idzie się około 28 minut. Szybciej autobusem: z przystanku przy rondzie Jana Pawła II, około 200 metrów od willi, linie 10–14 jadą 4–5 minut do przystanku Krupówki Pomnik hr. Wł. Zamoyskiego. Stamtąd na plac Niepodległości jest około 550 metrów, 7 minut pieszo Krupówkami i ul. Galicy. Godziny odjazdów są we wpisie o autobusach spod willi. Willa Oksza leży po drodze, 12 minut od nas.

Giewont w wieczornym słońcu widziany z okna Willi Storczyk, między świerkami, nad mostkiem przy Drodze na Bystre
Giewont z okna Willi Storczyk. Fot. Willa Storczyk
Nocleg pod Giewontem

Willa Storczyk to rodzinny dom przy Drodze na Bystre, w spokojnej okolicy, 12 minut pieszo od Willi Oksza i pół godziny spacerem od placu Niepodległości. Pokoje poza sezonem kosztują od 100 zł od osoby za dobę, z bezpłatnym parkingiem i Wi-Fi. Samochód zostaje przy domu, a do centrum dojeżdżasz autobusem albo idziesz pieszo.

Zapytaj o wolny termin
Pytania i odpowiedzi

Najczęstsze pytania o Rzeczpospolitą Zakopiańską

Czym była Rzeczpospolita Zakopiańska?

Tak nazywa się okres od 13 października do 16 listopada 1918 roku, gdy Zakopane rządziło się samo, zanim władzę przejęły organy odradzającego się państwa polskiego. Najpierw działała Organizacja Narodowa, a od 1 listopada Rada Narodowa ze Stefanem Żeromskim na czele. Nie była to próba oderwania się od Polski, tylko tymczasowa polska władza na miejscu.

Co się stało w Zakopanem 13 października 1918 roku?

Naczelnik gminy Wincenty Regieć zwołał bez zgody Austriaków zebranie obywatelskie. Zebrani przyjęli rezolucję za niepodległą i zjednoczoną Polską i powołali Organizację Narodową ze Stefanem Żeromskim jako przewodniczącym. Muzeum Tatrzańskie pisze o około 200 osobach w sali Sokoła, inne źródła o blisko 500 pod Pomnikiem Grunwaldzkim.

Kto był prezydentem Rzeczypospolitej Zakopiańskiej?

Stefan Żeromski, przewodniczący Organizacji Narodowej, a potem Rady Narodowej. Formalnie urzędu prezydenta nie było, ale tak go nazywano. Zastępcami byli Franciszek Pawlica, Mariusz Zaruski i Wincenty Szymborski, ojciec Wisławy Szymborskiej.

Czy Zakopane naprawdę jako pierwsze ogłosiło niepodległość?

Zakopiańska rezolucja z 13 października była jedną z najwcześniejszych oddolnych deklaracji wolnej Polski w Galicji, ale 7 października niepodległość ogłosiła w Warszawie Rada Regencyjna. Władzę zaborcy Zakopane zrzuciło 31 października, tego samego dnia co Kraków, więc o pierwszeństwo spierają się oba miasta.

Gdzie w Zakopanem zobaczyć miejsca związane z 1918 rokiem?

Przede wszystkim Pomnik Grunwaldzki na placu Niepodległości, pod którym przysięgało wojsko, i stojący obok budynek Sokoła przy ul. Orkana 2. Dalej Muzeum Tatrzańskie przy Krupówkach 10 i symboliczny grób Zaruskiego na Pęksowym Brzyzku. Z Willi Storczyk na plac Niepodległości idzie się około 28 minut.

📅 Artykuł powstał 11 listopada 2026. Przebieg wydarzeń opisaliśmy według tekstu Lesława Dalla z Muzeum Tatrzańskiego w serwisie zakopane.pl (2018), artykułów Muzeum Historii Polski i PAP w serwisie dzieje.pl, materiału TVP Kraków i hasła „Rzeczpospolita Zakopiańska” w Wikipedii. Historię Pomnika Grunwaldzkiego podajemy za PAP i Radiem Kraków (2013), a grobu Zaruskiego za Wikipedią. Odległości policzyliśmy na mapach OpenStreetMap. Gdzie źródła się różnią, piszemy o tym w tekście. Zdjęcia pochodzą z Wikimedia Commons (autorzy i licencje w podpisach), zdjęcie Giewontu jest nasze.

← Wróć do bloga
storczykzakopane.pl